Gołoborze Święty Krzyż

Gołoborze na Świętym Krzyżu to największe rumowisko skalne w Polsce – rozległe pole pokryte blokami piaskowca kwarcytowego, które rozciąga się na południowym zboczu Łysej Góry w Górach Świętokrzyskich. To miejsce robi wrażenie nie tylko skalą, ale przede wszystkim surowością krajobrazu – setki kamiennych bloków o różnych kształtach i rozmiarach tworzą niemal księżycowy widok. Skały mają pół miliarda lat, a ich obecna forma to efekt tysięcy lat mrozowego wietrzenia podczas kolejnych zlodowaceń.

Dostęp do gołoborza jest dziś wygodny i bezpieczny dzięki specjalnie zbudowanej platformie widokowej, która zawisa nad rumowiskiem. To kompromis między ochroną przyrody a możliwością pokazania turystom tego, co w Świętokrzyskim Parku Narodowym najcenniejsze.

Platforma widokowa nad rumowiskiem skalnym

Do platformy prowadzą metalowe ażurowe schody, które schodzą w dół od poziomu szlaku. Z tarasu rozciąga się panorama na całe pole skalne – widok naprawdę robi wrażenie, zwłaszcza gdy uświadomi się sobie geologiczny wiek tych formacji. Na platformie ustawiono tablice edukacyjne, które wyjaśniają proces powstawania gołoborzy i ich znaczenie przyrodnicze.

Warto wiedzieć, że sama nazwa „gołoborze” pochodzi z ludowych tradycji i oznacza miejsca „gołe od boru”, czyli niezalesione. Rzeczywiście, mimo że wokół rośnie gęsty las jodłowo-bukowy objęty ścisłą ochroną, same rumowiska pozostają nieporośnięte roślinnością. Stanowią jednak dom dla niektórych gatunków zwierząt przystosowanych do życia w takich warunkach.

Skały budujące gołoborze to piaskowce kwarcytowe z okresu kambru – mają około 500 milionów lat. Naukowcy określają je jako jedne z najstarszych skał w Polsce, świadczące o historii naszej planety sprzed pojawienia się pierwszych kręgowców.

Legendy i historie Łysej Góry

Łysa Góra, zwana też Świętym Krzyżem, od wieków rozpala wyobraźnię. Miejsce to obrosło legendami – najczęściej powtarzanym motywem są sabaty czarownic, które miały tu odbywać swoje nocne zloty. Niektórzy badacze sugerują, że w czasach pogańskich gołoborze mogło służyć celom religijnym, oddzielając miejsce święte od strefy codzienności.

Pozostałością po pogańskiej przeszłości góry jest wał kultowy w kształcie podkowy, który otacza partie szczytowe wzniesienia. W średniowieczu na szczycie powstał klasztor, a nazwa Święty Krzyż wiąże się z relikwiami drzewa Krzyża Świętego, które w 1306 roku przywiózł tu król Władysław Łokietek. Sanktuarium przez wieki było najważniejszym miejscem kultu na ziemiach polskich – przybywali tu wszyscy królowie z rodu Jagiellonów, a Władysław Jagiełło odwiedził je nawet przed wyruszeniem na bitwę pod Grunwaldem.

Jak dotrzeć na gołoborze

Najpopularniejszy szlak prowadzi z Nowej Słupi – niebieskim lub czerwonym szlakiem turystycznym. Czerwony szlak to około 50 minut spokojnego spaceru przez las z lekkim podejściem. Droga prowadzi przez teren Świętokrzyskiego Parku Narodowego, więc trzeba liczyć się z opłatą za wstęp do parku.

Można też podjechać samochodem znacznie bliżej – od strony Nowej Słupi prowadzi droga dojazdowa, choć parking znajduje się kawałek od głównych atrakcji. Alternatywnie warto rozważyć start z parkingu przy Średniowiecznej Osadzie w Hucie Szklanej – stamtąd prowadzi dwukilometrowa ścieżka przyrodnicza przez park narodowy prosto do klasztoru i gołoborza.

Wracając w dół można wybrać tzw. Drogę Królewską – tą samą trasą, którą na Święty Krzyż zmierzali władcy Polski. Fragment drogi wiedzie przez drewniane schody, potem szerszą drogą usianą kamieniami. Ten wariant bywa bardziej stromy niż ścieżka dydaktyczna prowadząca na górę, więc wymaga nieco więcej ostrożności.

Ceny biletów i godziny otwarcia

Wstęp na platformę widokową nad gołoborzem wymaga zakupienia oddzielnego biletu, niezależnego od opłaty za wejście do Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Bilety kupuje się w kasie znajdującej się przy platformie. W 2025 roku ceny wynoszą 13 zł za bilet normalny i 7 zł za bilet ulgowy.

Platforma jest dostępna w godzinach otwarcia parku – warto sprawdzić aktualne godziny przed wizytą, zwłaszcza poza sezonem letnim. Samo zwiedzanie gołoborza z platformy zajmuje około 15-20 minut, ale warto zarezerwować więcej czasu na cały spacer szlakiem i ewentualnie wizytę w klasztorze czy Muzeum Przyrodniczym.

Co jeszcze zobaczyć na Świętym Krzyżu

Skoro już się tu dotrze, szkoda byłoby ograniczyć wizytę tylko do gołoborza. Tuż obok znajduje się Bazylika Mniejsza Świętej Trójcy – imponujący klasztor Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej. W jego murach, w dawnym więzieniu klasztornym, mieści się Muzeum Przyrodnicze Świętokrzyskiego Parku Narodowego.

Muzeum zaczyna się od sali z makietą obszaru parku – pokazaną w obecnym stanie oraz w wersji sprzed ingerencji człowieka. Dalej poznaje się historię osadników zajmujących się w Górach Świętokrzyskich hutnictwem żelaza i szkła, etapy ochrony parku powstałego ponad 70 lat temu, a także modele wymarłych zwierząt, które miliony lat temu zamieszkiwały te ziemie. Ekspozycja pokazuje też współczesnych mieszkańców lasów – wilki, jelenie, dziki – oraz przyrodnicze skarby Puszczy Jodłowej.

Łysa Góra ma 594 metry wysokości i jest drugim szczytem Gór Świętokrzyskich po Łysicy (614 m n.p.m.). Mimo niewielkiej wysokości ma ogromne znaczenie turystyczne, kulturowe i religijne.

Dla kogo to miejsce

Gołoborze na Świętym Krzyżu to atrakcja uniwersalna. Rodziny z dziećmi docenią łatwy dostęp dzięki platformie widokowej i możliwość pokazania dzieciom czegoś naprawdę niezwykłego – nie codziennie widzi się pół miliarda lat historii planety w jednym miejscu. Miłośnicy geologii znajdą tu fascynujący przykład procesów peryglacjalnych, a osoby zainteresowane historią i kulturą – połączenie pogańskiej przeszłości z chrześcijańskim sanktuarium.

Trasa jest stosunkowo łatwa, choć wymaga podstawowej sprawności fizycznej ze względu na podejście. Schody na platformę mogą stanowić wyzwanie dla osób z problemami z poruszaniem się. Warto zabrać wygodne obuwie turystyczne – szlaki bywają kamieniste i nierówne.

Na całą wycieczkę, łącznie ze zwiedzaniem gołoborza, klasztoru i ewentualnie muzeum, warto przeznaczyć 3-4 godziny. Jeśli planuje się dłuższy spacer po okolicy lub wizytę w Średniowiecznej Osadzie w Hucie Szklanej, może to zająć pół dnia lub więcej.

U podnóża Świętego Krzyża, w Hucie Szklanej, znajduje się wspomniana Średniowieczna Osada – skansen, w którym można cofnąć się o kilka wieków w czasie. Drewniane chaty skrywają mieszkańców i tajniki pracy kowala, garncarza, szewca czy zielarki. Odwiedzający mogą sami spróbować swoich sił w pracach i obrzędach słowiańskich ludów. W pobliskiej Nowej Słupi warto zajrzeć do multimedialnego Muzeum Starożytnego Hutnictwa oraz Parku Legend – świetnej atrakcji dla dzieci i dorosłych.

Gołoborze to symbol Gór Świętokrzyskich – miejsce, które łączy w sobie geologiczną wyjątkowość, bogatą historię i surowe piękno górskiego krajobrazu. Platforma widokowa zapewnia bezpieczny dostęp i świetne widoki, a okoliczne szlaki pozwalają na dłuższe wędrówki po Świętokrzyskim Parku Narodowym. To punkt obowiązkowy dla każdego, kto odwiedza region – niezależnie od tego, czy interesuje go geologia, historia, czy po prostu chce zobaczyć coś naprawdę nietypowego.